رزم آرا و انگليسي ها، چند سند نويافته

پژوهشگر: رحيم نيکبخت

چکيده:

در بررسي‌هايي كه جهت انجام امور مربوط به همايش بزرگداشت ‌پنجاهمين سالگرد شهادت نواب ‌صفوي و يارانش در ميان اسناد متعدد ايشان (بيش از هفت هزار برگ سند) در آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي ‌صورت گرفت چند برگ سند مهم كه ترجمه اسناد مربوط به شركت نفت درارتباط با رزم‌آرا به دست آمد . نظر به اهميت موضوع اين اسناد بازنويسي و درمعرض استفاده پژوهشگران و محققان تاريخ معاصر قرار مي‌گيرد. اسناد بدون هيچ گونه دخل و تصرفي فقط با افزودن معادل شمسي تاريخ‌هاي‌ ميلادي خود به اندازه كافي گويا بوده نياز به توضيح اضافي ندارند (2).

وزارت دادگستري‌

يادداشت‌

جناب آقاي شهبُدي دادستان شهرستان تهران‌ چهار برگ مستخرجه و ترجمه اسناد مربوط به شركت سابق نفت را كه‌ ارتباط با رزم‌آرا دارد برحسب قرار بازپرس به پيوست ارسال مي‌شود.

]امضا[ 31.2.9 ]مهر[ تاريخ ثبت 8303 31.2.30 شرح فوق را آقاي اكرمي رئيس دفتر اداره بازرسي كل كشور و مترجم رسمي به دادسرا به انضمام اوراق پيوست فرستاده‌اند 31.2.9 شهبدي دفتر چهار برگ ترجمه و هفت برگ مستخرجه به زبان انگليسي به شعبه ‌مربوطه بازپرسي ارسال شود 31.2.9 شهبدي دفتر در پرونده مربوطه بايگاني شود ]امضا[ 31.2.9 ترجمه‌هاي پيوست اداري است و الصاق تمبر ضرورت ندارد؛ بازپرس‌شعبه 1 تهران ]امضا[ (3)# ]سند شماره 2[ ]نشان شير و خورشيد[

وزارت دادگستري‌

مستخرجه از پرونده شماره 56 شركت سابق نفت راجع به سئوالاتي كه‌ سفير كبير انگليس به رزم‌آرا داده است كه از وزارت خارجه خواسته شود سئوالاتي كه نخست ‌وزير راجع به ملي كردن صنعت نفت به‌وزارتخانه‌هاي ايران فرستاده است‌.

سئوالات اضافي كه به او توصيه شده است‌.

از لحاظ فني‌

1ـ آيا مهندسين معدن‌شناس ايراني به قدر كفايت هستند كه بتوانند موقعيت و محل چاه‌هاي نفت را ترسيم و نقشه‌برداري نمايند؟ 2ـ در اثر ملي كردن صنعت نفت قيمت توليد و حجم بازار آن چه خواهد شد؟ 3ـ چقدر متخصصين ايراني و خارجي از طرف شركت نفت ايران وانگليس استخدام شده‌اند و اين نسبت را چگونه مي‌توان با شركت نفت‌ايران مقايسه نمود.

از لحاظ سياسي‌

1ـ آيا سياست پسنديده است كه از الغاء يك جانبه قرارداد دفاع نمود؟ 2ـ آيا سياست پسنديده است كه روابط بين ايران و انگليس را تضعيف يا قطع نمود؟

از لحاظ مالي و اقتصادي‌

1ـ چند عائله مستقيماً يا من غيرمستقيم از صنعت نفت اعاشه‌مي‌نمايند؟ 2ـ چه مقدار درآمد مي‌بايستي در سال‌هاي 1949 ]1328[، 1950]1329[ از قرارداد الحاقي عايد ايران گردد؟ 3ـ در صورت ملي كردن صنعت نفت با چه مبلغي مي‌توان خسارات‌ شركت نفت را جبران نمود؟ 4ـ آيا دولت ايران موفق به گرفتن قرضه شده و ربح آن از چه طريقي ‌تضمين مي‌شود؟ 5ـ سرمايه كه بايد صنعت نفت را به كار اندازد از چه منبعي به دست‌خواهد آمد.

ترجه مطابق است ]امضا[ 31.2.7 31.2.30نمره 8303 صحت امضاي آقاي اكرمي مترجم رسمي زبان انگليسي وزارت دادگستري گواهي مي‌شود ]ناخوانا[ اداري است (4) ]سند شماره 3[ ]نشان شير و خورشيد[

وزارت دادگستري‌

مستخرجه از ثبت وقايع ايام كه از روي پرونده شركت نفت راجع بهملاقات‌ها و مذاكرات است استخراج شد.

يادداشت‌هاي مربوط به 50.9.27]19[ تا 50.10.2]19[ ]1329.7.5تا 1329.7.10[ راجع به ملاقات‌هاي رزم‌آرا با اعلي‌حضرت براي گرفتن‌قول جهت انحلال مجلس‌، پايمان (مستشار نظامي سفارت كبراي انگليس‌)به ما اطلاع مي‌دهند كه نخست‌وزير از فشار آوردن به اعلي‌حضرت براي‌دادن قول در اين زمينه كه مي‌تواند آن را به عنوان تهديد در مقابل وكلا به كاربرد هنوز نااميد نشده است‌.

ترجمه مطابق است ]امضا[ 31.2.7]13[ 31.2.30نمره 8303 ]مهر[ صحت امضاي آقاي اكرمي مترجم رسمي زبان انگليسي وزارت‌دادگستري‌ گواهي مي‌شود ]امضا[ اداره دفتر كل وزارتي ]مهر[ اداره دفتر كل وزارت دادگستري‌ اداري است‌ دبيرخانه‌ (5) ]سند شماره 4[ ]نشان شير و خورشيد[

وزارت دادگستري‌

مستخرجه تلگرافي كه از طرف وزارت خارجه انگليس به سفير كبيرانگليس به ايران مخابره و در پرونده شركت سابق نفت بايگاني است‌.

به تاريخ پنجم مارس 1951 ]1329.12.14[ پيرو جلسه كه در وزارت امور خارجه در روز جمعه دوم مارس تشكيل ونمايندگان وزارت امورخارجه و وزارت سوخت و نيروي برق و خزانه‌داري وبانك انگليس در آن حضور داشتند تلگرافي به مضمون زير خطاب به سفيركبير انگليس در تهران مخابره گرديد:

1ـ اينجانب پيشنهاد شما را كه متذكر شده‌ايد شخصاً با رزم‌آرا براي حل‌ قضيه نفت مساعدت نمايند تقدير مي‌نمايم ولي هرگونه تصميمي كه اتخاذ و مربوط به قانوني نبودن ملي كردن صنعت نفت نباشد از طرف دولت‌اعليحضرت پادشاه انگلستان پذيرفته نخواهد شد از جريان امر معلوم است ‌كه شما در موضوع شرايط تصميمي كه ممكن است اتخاذ شود رزم‌آرا راتحت تأثير خود قرار داده‌ايد. هيچ گونه امتيازي بين صلاحيت شخصي ورسمي شما گذارده نخواهد شد و حتي بايد فرض شود كه تصميمي كه اتخاذ مي‌شود مورد پشتيباني دولت اعلي‌ حضرت پادشاه انگلستان قرار خواهد گرفت‌.

2ـ بنابراين هرگاه هر نوع تصميمي را به رزم‌آرا توصيه مي‌نمايند اينجانب ترجيح مي‌دهم كه براساس اسناد تلگراف اينجانب باشد (با توجه به قسمت‌اخير تلگراف سربند نوشته شده است پيشنهاد بايد براساس نصف و نصف‌ باشد) 3ـ در هرحال شما نبايد شاه و رزم‌آرا، را راجع به احساسات دولت‌ اعلي‌حضرت پادشاه انگلستان بي‌خبر بگذارند و مخصوصاً بايد غيرقانوني‌بودن صنعت نفت را تصريح نموده و بار ديگر تأكيد نمايند كه موضوع‌ شركت و مساعدت اخير ]ناخوانا[ معلوم نشده است‌. شما بايد جداً تأكيد نمائيد كه اميدواريد رزم‌آرا در موقع مذاكره با كميسيون نفت قولي را كه داده گزارش آن را داده‌ايد عملي نموده و ترتيباتي بدهيد كه اظهارات او در جرايد و راديو كاملاً منعكس گردد.

ترجمه مطابق است ]امضا[ 31.2.9 نمره 31.3.308303 ]مهر[ صحت امضاي آقاي اكرمي مترجم رسمي زبان انگليسي وزارت‌ دادگستري گواهي مي‌شود. اداره دفتر كل وزارتي ]مهر[ اداره دفتر كل وزارت‌ دادگستري اداري است‌. دبيرخانه‌ (6) ]سند شماره 5[ ]نشان شير و خورشيد[

وزارت دادگستري‌

مستخرجه از گزارش عمليات شركت نفت ]ناخوانا[ كه به مركز شركت درلندن ارسال شده است به تاريخ 51.3.14 ]1329.12.23[ محرمانه‌

وضعيت ايران از لحاظ امتيازـ طرز نزديك شدن به افكار عمومي درايران‌.

1ـ تماس با اشخاص

الف‌ ـ با ادارات‌ از لحاظ سياست امور نماينده كل شركت تماس خود را با اعضاي دولت‌به حداكثر نزديك ساخته است‌. علا و بر ملاقات‌هاي اتفاقي با اعلي‌حضرت‌، مساعي نماينده كل از اين حيث موجب گرديد كه در مدت ‌نخست‌ وزيري رزم‌آرا مرتباً نخست‌وزير و وزير دارايي را هر هفته جداگانه ‌ملاقات نموده و با هر يك بحث مفصلي راجع به جريان اوضاع بنمايد مثلاً دفاعي كه فروهر در تاريخ 26 دسامبر ]5 دي ماه 1329[ از قرارداد الحاقي‌(7) نمود نتيجه مستقيم چنين ملاقات‌هايي بوده است‌. تحت سرپرستي نماينده كل‌، كارمندان وابسته با او تماس خود را با مأمورين دولت افزوده‌اند.

ضمناً نماينده كل به يك عده ]از[ اعضاء اداري كه براي اين منظورانتخاب شده‌اند اجازه داده است براي آشنا ساختن مأمورين مذكور با حقايق ‌در هر فرصتي استفاده نمايند. بالنتيجه اطلاعات زيادي مبني بر حقايق اموركه در دفتر نماينده كل تهيه شده برحسب تقاضا به ادارات دولتي ايران داده‌شده يا آن كه براي آن‌ها فرستاده شده است و آن‌ها هم اين اطلاعات را دراسناد دولتي گنجانده‌اند بديهي است اين ترتيب عقيده مقامات مسئول راتحت تأثير قرار داده است‌. جواب‌هاي فروهر به مصدق در دسامبر 1950]دي ماه 1329[ و جواب‌هاي رزم‌آرا به مصدق در فوريه 1951 ]بهمن‌1329[ و بسياري از نظريات «متخصصين‌» كه رزم‌آرا در تاريخ سوم مارس‌]1329.12.12[ براي كميسيون نفت قرائت نمود نمونه‌هايي از اين‌اطلاعات بوده است‌.

ترجمه مطابق است ]امضا[ 31.2.7 نمره 31.2.308303 صحت امضاي آقاي اكرمي مترجم رسمي زبان انگليسي وزارت‌دادگستري‌ گواهي مي‌شود اداره دفتر كل وزارتي ]امضا[ ]مهر[ اداره دفتر كل وزارت اداري است‌ دادگستري دبيرخانه‌ (8)

منبع:

کتابخانه تخصصي تاريخ اسلام و ايران

(1) مشاور علمي معاونت پژوهشي مركز اسناد انقلاب اسلامي‌.

(2) براي اطلاع بيشتر در اين مورد رك به‌: روح‌الله حسينيان‌، بيست سال‌تكاپوي اسلام شيعي در ايران (1340ـ1320)، تهران‌، مركز اسناد انقلاب‌اسلامي‌، چاپ دوم‌، 1384. (3) آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي پرونده‌شماره بازيابي 639 سند شماره 46 متن انگليسي گزارش‌ها در همان پرونده ‌سندهاي شماره 51 الي 57 وجود دارد.

(4) همان‌، سند شماره 47.

(5) همان‌، سند شماره 49.

(6) همان‌، سند شماره 48.

(7) رك به‌: حسينيان‌، پيشين‌، صص 100ـ99.

(8) همان‌، سند شماره 50