زردشتيان؛ باورها و آداب ديني آن‌ها

 

                      مري بويس ، ترجمه عسكر بهرامي، انتشارات ققنوس، چاپ اول 1381خ.

 

كيش‌ زردشتي‌ در تاريخ‌ اديان‌ جايگاه‌ ويژه‌اي‌ دارد و سرچشمه‌هاي‌ آن‌ را چه‌ بسا تا روزگار هند و اروپاييان‌ بتوان‌ پي‌ گرفت‌. اين‌ ويژگي‌، كيش‌ زردشتي‌ را با عقايد هند باستان‌ پيوند مي‌دهد و آن‌ را يكي‌ از قديم‌ترين‌ اديان‌ جهان‌ مي‌سازد. وانگهي‌ آموزه‌هاي‌ زردشت‌ كه‌ جنبه‌هاي‌ روحاني‌ و اخلاقي‌ والايي‌ دارند مطالعة‌ اين‌ دين‌ را بسي‌ مسرت‌بخش‌ مي‌سازد. كتاب‌ حاضر نياز دانشجويان‌ رشته‌ اديان‌ به‌طور اعم‌ و دانشجويان‌ اديان‌ ايران‌ به‌طور اخص‌ را به‌ طور كامل‌ پاسخ‌ مي‌گويد، چه‌ اثري‌ قابل‌ فهم‌، مستدل‌ و خواندن‌ در بارة‌ تحول‌ باورهاي‌ و آداب‌ زردشتي‌ در طول‌ سده‌هاي‌ متمادي‌ است‌... كم‌تر اتفاِق مي‌افتد كه‌ كتابي‌ اين‌ چنين‌ سرشار از اطلاعات‌، بديع‌ و در عين‌ حال لذتبخش‌ باشد. / نشرية‌ تاريخ‌ آسيا

 برخي پژوهشگران نسبت به وجود شخصيتي تاريخي به نام زردشت ترديد دارند، با اين همه بيشتر آنان تاريخي بودن اين پيامبر را پذيرفته‌اند اما در دو مورد هنوز توافقي حاصل نشده است: زمان و زادبوم زردشت. منابع موجود در مورد زمان زندگي زردشت از ميان كتاب‌هاي نويسندگان كلاسيك يونان در روم است كه زماني نزديك به شش هزار تا ششصد سال پيش از ميلاد را در بر مي‌گيرد و از جمله بحث‌انگيزترين مباحث ايران‌شناسي در سده‌هاي گذشته بوده است. در دهه‌هاي اخير اين گستره زماني به تدريج كاسته شده و آخرين نظريه‌هاي تاريخي بين يك هزار تا يك هزار و دويست سال پيش از ميلاد را براي دوره حيات زردشت صحيح مي‌دانند. اما درباره زادبوم زردشت، نظرها همچنان متفاوت است و مكان‌هاي مختلفي چون آذربايجان، خوارزم، بلخ و سيستان را به عنوان زادبوم او نام برده‌اند. از منابع كلاسيك يونان و روم به خوبي مي‌توان دريافت كه شخصيت زردشت يا دست كم آموزه‌هاي ويدر جهان متمدن آن روزگار شناخته شده بود. با اين همه در دوره‌هاي بعد كه اروپا درگير مسايل قرون وسطايي شد، زردشت و دين او از يادها رفت و تاثير انديشه‌هاي زردشتي بر دين‌هاي ديگر، از جمله يهوديت و مسيحيت ناشناخته ماند. اما در دوره رنسانس كه اروپاييان در پي شناخت شرق برآمدند، دين باستاني ايران بار ديگر مورد توجه قرار گرفت. ظاهراً نخستين بار در سال 1700 ميلادي توماس هايد با استفاده از منابع يوناني، لاتين، عربي، پهلوي و نيز توصيف‌هاي جهانگرداني چون ژان شارون درباره زردشتيان ايران، كتابي نوشت و نخستين گام مهم را در راه مطالعه اين دين برداشت. در ميانه سده هجدهم، آنكتيل دوپرون فرانسوي نوشته‌هاي زردشتيان را از هند به دست آورد و با آموختن درباره دين زرتشتي و نوشته‌هاي مقدس آن، اين دين را به اروپاييان معرفي كرد. با توجه روزافزون خاورشناسان به دين و فرهنگ زردشتي، مسايلي مطرح شد كه مجادله‌هاي بسياري در پي داشت و در مدتي كوتاه دامنه آن بسيار گسترش يافت به طوري كه چند هزار كتاب و مقاله تأليف شد. خانم بويس مري انگليسي بي‌شك يكي از برجسته‌ترين پژوهندگان دين زردشتي در سده گذشته است. اين پژوهشگر هشتاد و چند ساله كه هم اكنون نيز سرگرم تأليف كتاب و مقاله درباره دين زردشتي و فرهنگ ايراني است، پس از به پايان رساندن تحصيلات دانشگاهي در كشور خود، پژوهشي ژرف را درباره اين دين آغاز كرد. او با مطالعه متون زردشتي، دريافت كه زردشت يك فرد روحاني بود كه بر اجراي درست اعمال و آداب ديني تاكيد داشت و بر همين اساس اعمال و آداب ديني را هسته اصلي دين و عامل بقا و دوام آن مي‌دانست. بدين ترتيب مؤلف در مقابل دانشمنداني قرار گرفت كه مي‌كوشيدند جنبه‌هاي اخلاقي و فلسفي تعاليم زردشت را پررنگتر سازند و آنها را جوهره اصلي اين دين معرفي كنند. از اين رو بويس تصميم گرفت تا از نزديك بر روي جامعه زردشتي مطالعه كند و از آنجا كه شهرها و روستاهاي دوردست را كمتر در معرض تغيير و دگرگوني مي‌ديد، شهرستان‌ها و روستاهاي زردشتي‌نشين ايران را براي بررسي خود برگزيد و در اواخر دهه 1960 ميلادي يك سال را در ميان اين جوامع گذراند. حاصل پژوهش‌هاي بويس چندين كتاب و مقاله شد. از جمله كتاب‌هاي وي تاريخ كيش زردشت از آغاز تاكنون در چند جلد است كه تاكنون تنها سه جلد آن منتشر شده و اين تاريخ هنوز وارد دوره اصلي حيات اين دين، يعني دوره ساساني، نشده است. بويس طرح كلي و تاريخ مختصر اين دين را به دليل طولاني و دامنه‌دار بودن اين كار براي استفاده دانشجويان اديان، به رشته تحرير درآورد. زردشتيان؛ باورها و آداب ديني آنها، همچنان كه خود نويسنده در ديباچه يادآور شده، كوششي است براي ارايه تاريخي پيوسته از دين زردشت در طي حيات سه هزار ساله آن. تقريباً همه كتابهايي كه به اين مبحث پرداخته‌اند، معرفي جنبه‌هاي مختلف اين دين را از خلال آموزه‌ها يا براساس موضوعات مهم آن انجام داده‌اند، در حالي كه كتاب بويس همچنان كه اين دين را در طول تاريخ همراهي مي‌كند، به جنبه‌هاي مختلف آن نيز مي‌پردازد و مي‌كوشد تصويري نسبتاً روشن و دقيق از آن به دست دهد. كتاب با مباحثي در زمينه باورهاي هند و ايرانيان و دين ديرينه آنان آغاز مي‌شود و مهم‌ترين مسايل آنان، رسوم عبادي، ‌ايزدان، مرگ و آخرت را از خلال اطلاعات پراكنده استنباط شده بازسازي مي‌كند. سپس نويسنده با ورود شخصيت زردشت به عرصه تاريخ، به معرفي تعاليم اوليه او كه از خلال سروده‌هايش، يعني گاهان به دست مي‌آيد مي‌پردازد و مساله دو مينو (اهوره مزدا وانگره مئينو)، هفت امشا سپند، آفرينش و ادوار تاريخ جهان از ديدگاه او و سرانجام يكي از مهم‌ترين مسايل تمام اديان، يعني مرگ و آخرت را مطرح مي سازد. در فصل استقرار مزداپرستي ديگر جنبه‌هاي تشريحي اين دين و آيين و عبادات آن معرفي مي‌شوند و سپس تاريخ دين در سده‌هاي نانوشته مي‌آيد كه طي آن آموزه‌هاي زردشت دستخوش تحول شدند و احكام دين پديد آمدند و طبقه روحانيت شكل گرفت. دين هخامنشيان نيز همواره يكي از بحث‌انگيزترين مباحث تاريخ ايران بوده است. با اين حال بويس كه معتقد است اين خاندان كيش زردشتي داشته‌اند، در فصل پنجم كتاب كوشيده است با ارايه مستنداتيعمدتاً باستان‌شناختينظر خود را ثابت كند. براساس سنت زردشتي، حمله اسكندر ضربه مهلكي بر اين دين وارد ساخت. با اين همه دين زردشتي به حيات خود ادامه داد و در دوره اشكانيان بار ديگر نيرو گرفت. هر چند ساسانيان، كه بر حكومت پانصد ساله اشكانيان خاتمه دادند، كوشيدند سهم آنان را در حفظ و احياي دين زردشتي از تاريخ محو كنند، آنان را غيرزردشتي معرفي نمايند و بدين سان آيندگان و حتي پژوهشگران عصر حاضر را گمراه سازند. اما همگان و حتي بويس، دين زردشتي را دين رسمي سه حكومت ايراني هخامنشي، اشكاني و ساساني- دانسته‌اند و اتفاق نظر دارند كه از اين ميان حيات حكومت ساساني به شدت با اين دين عجين بوده و قوام و دوام و حتي زوال آن نيز، مرهون دين مزديسنايي، يا همان زردشتي بوده است. از سوي ديگر اين دين را بايد بسيار وامدار حكومت ساساني دانست، هر چند كه در همين دوره است كه در كنار تثبيت پايه‌هاي راست‌كيشي، گرايش‌هاي متعددي هم پديد آمد و روحانيت خود را در برابر ادياني چون مانويت، يهوديت، مسيحيت و نيز جنبش مزدكي يافت. اين وضعيت جديد بزرگان دين زردشتي را به بازنگري در پاره‌اي از سنت‌هاي ديرين واداشت كه سامان دادن به متون مقدس و تشكيلات روحانيت و آتشكده‌ها از جمله آنها بود. فتح ايران به دست سپاه اسلام نقطه عطفي مهم در تاريخ ايران و كيش زردشتي به شمار مي‌آيد. اسلام به تدريج در ايران پا گرفت و به تدريج اكثريت ايرانيان به دين تازه گرويدند. از اين پس زردشتيان در حكم اقليت ديني بودند كه در دوره خلفا در كنار مسلمانان مي‌زيستند ولي پس از اين دوره دچار سختي و تنگناهاي بسيار شدند و با يورش مغولان به ايران شرايط آنان باز هم بدتر شد. با مهاجرت گروهي از زردشتيان به هند، جامعه‌اي موسوم به پارسي پديد آمد كه نقش عمده‌اي در حفظ و تداوم سنت كهن داشت. نويسنده از اين پس وضعيت دو گروه زردشتيان را در ايران و هند به موازات هم دنبال مي‌كند. طي قرنها پارسيان هند به تدريج جامعه‌اي را پديد آوردند كه در عين پاي‌بندي به سنت، پيشرفتهاي اقتصادي و اجتماعي چشمگير و روزافزوني به خود ديدند. اينان كه در آغاز به رهبريت دين زردشتي در ايران وابسته بودند، بعدها حتي موفق شدند اوضاع نابسامان و دهشتبار همكيشان خود را در ايران نيز بهبود بخشند. كتاب، وضعيت اين دو جامعه را تا اواخر دهه 1970 ميلادي، به گونه‌اي گذرا بررسي يا-دست كم-معرفي مي‌كند. كتاب زردشتيان...نياز پژوهندگان رشته اديان به طور اعم و علاقه‌مندان اديان ايران به طور اخص را به طور كامل پاسخ مي‌گويد، چه، اثري قابل فهم، مستدل و خواندني درباره تحول باورها و آداب زردشتي در طول سده‌هاي متمادي است. اين توصيف كه بر پشت جلد ترجمه فارسي كتاب آمده، از احسان يار شاطر يكي از برجسته‌ترين ايران‌شناسان معاصر است كه آن را طي نقدي بر اين كتاب، در نشريه تاريخ آسيا به نگارش آورده است. وي در ادامه مي‌افزايد: كمتر اتفاق مي‌افتد كه كتابي اين چنين سرشار از مطالعات بديع و در عين حال لذتبخش باشد. ظاهراً اين ويژگي، در كنار برخي ويژگي‌هاي ديگر از جمله نام نويسنده سرشناس آن در حوزه ايران‌شناسي، سبب استقبال بسيار از كتاب شده است. كتاب كه به سال 1979 منتشر شده تاكنون چندين بار تجديد چاپ شده است. نويسنده يك بار در سال 1983 به بازنگري برخي مطالب پرداخته و بر آخرين چاپ آن در سال 2001 نيز ديباچه‌اي نوشته و به بازنگري برخي ديدگاه‌هايش پرداخته است. ترجمه فارسي نيز براساس چاپ بازنگري شده سال 1983 است كه مترجم، ديباچه جديد مؤلف را هم بدان افزوده و حتي در متن نيز در هر مورد بازنگري شده، خواننده را به ديباچه جديد ارجاع داده است. ويژگي ديگر ترجمه فارسي تكميل و به روز كردن كتابنامه آن است؛ مؤلف آثار مورد استفاده را به همراه پاره‌اي منابع مهم تا سال تأليف اثر آورده است. مترجم هم با افزودن ترجمه‌هاي فارسي موجود از اين آثار و نيز عمده آثار منتشره دو دهه اخير به كتابنامه، راه را براي پژوهش‌هاي بيشتر و گسترده‌تر در اين زمينه هموار ساخته است. ترجمه فارسي زردشتيان...-كه پيشتر به روسي هم ترجمه شده است-طي يك سال با اقبال بسيار مواجه بوده و به چاپ سوم رسيده است كه اين اقبال را مي‌توان از يك سو مرهون گسترده بودن طيف مخاطبان آن و شهرت نويسنده در ايران، و از سوي ديگر حاصل كيفيت درخور توجه ترجمه، چاپ و عرضه آن دانست.

                                                                                          ايران سال شماره 5 - اسفند 82

 

منبع :

http://vahoman.blogfa.com/post-50.aspx